Borgarafundur um menntamál, í Deiglunni á Akureyri 22. janúar 2009
Rúnar Sigþórsson

Góðir samborgarar á Akureyri

Það sem ég ætla að segja við ykkur hér í kvöld fjallar um menntun. Um gildi menntunar í nútíð og framtíð og hvernig við verðum að sjá gildi menntunar í nútíðinni og tryggja viðgang hennar ef við ætlum okkur að eiga lífvænlega framtíð í þessu landi. 

Ég ætla helst ekki að tala mikið um kreppu en þrátt fyrir það verður auðvitað ekki hjá því komist að ræða um menntun í ljósi þess sem gerst hefur í kringum okkur og það undarlega sambland af þekkingu, brengluðu gildismati og menntunarskorti sem kallað hefur yfir okkur það ástand sem við búum nú við á Íslandi. 

Ég ætla sem sagt að reyna að tala við ykkur um menntun. Ekki um fræðslu í þröngum skilningi; ekki um þekkingu og færni sem hægt er að beita jöfnum höndum til góðra eða siðlausra verka, heldur menntun í merkingunni að verða meira maður. Já, takið eftir því: til að verða meira maður, ekki meiri maður; menntun sem styrkir manngildi og siðvit og tryggir eftir föngum að við notum þekkingu okkar og hæfni til góðra verka en ekki illra. Ég er til dæmis ekki í vafa um að þeir sem fyrirskipuðu yfirgengileg grimmdarverk í Palestínu síðustu vikurnar hafa notið margvíslegrar fræðslu og búa yfir margvíslegri þekkingu og færni. Í augum einhverra eru þeir eflaust miklir menn líka. En mér finnst blasa við að þá skortir mennsku og siðvit. Ég er heldur ekki í vafa um að sá ömurlegi söfnuður sem leyft var að leggja undir sig fjármálakerfið á Íslandi er vel að sér um ýmsa hluti. Við féllum jafnvel fyrir glansmyndinni og töldum á tímabili að þetta væru miklir menn. Nú legg ég að vísu ekki þennan söfnuð, þótt ógæfulegur sé, að jöfnu við ísraelska stríðsglæpamenn en það blasir engu að síður við nú, að þeir eru minna menn en þeir hefðu átt að vera og þá skorti tilfinnanlega menntun sem gerði þá meira að mönnum, skorti þann siðferðilega grundvöll sem gerði þá hæfa til að fara með þau gríðarlegu völd, ábyrgð og auðævi sem þeim voru fengin. 

Þá menntun sem gerir okkur meira að manni eigum við auðvitað að sækja í skóla en við eigum ekki bara að sækja hana þangað. Afrískt máltæki segir að það þurfi þorp til að ala upp barn. Og það held ég að séu orð að sönnu. Þess vegna eigum við ekki að líta svo á að við sækjum menntun okkar eingöngu í skóla; við sækjum hana til samfélagsins alls og hvert til annars: í félagsstarf, í æskulýðsstarf, til íþróttafélaga, á bókasöfn, í leikhús og tónleikasali, til fjölmiðla og síðast en ekki síst til virkrar lýðræðislegrar þátttöku í skólastarfi og samfélagi. Lýðræði, sem svo mjög er kallað eftir þessa dagana – og ekki að ástæðulausu – er nefnilega einn þessara þátta í menntun sem lærist best með því að taka þátt í lýðræðislegu starfi, bæði í samfélagi og ekki síður í skólum sem eru lýðræðislegir og leggja sig fram um að fóstra lýðræðisleg viðhorf og lýðræðislega virkni nemenda sinna og kennara. Við erum líka uppalendur og fyrirmyndir barnanna okkar og barnabarnanna. Og við sem störfum að menntamálum erum auðvitað miklu meira en það; við erum fyrirmyndir og berum ábyrgð á menntun þeirra sem við trúum fyrir börnunum okkar og barnabörnunum í skólum. Já, góðir áheyrendur, það þarf þorp til að ala upp barn og þess vegna þarf að styrkja þá samfélagslegu innviði sem gera þorpinu, hvort sem það er stórt eða lítið, kleift að ala upp börnin sín og hlúa að velferð og samhjálp þegnanna. Þess vegna er menntun samfélagslegt verkefni og það er hluti af samfélagslegri ábyrgð velferðarkerfisins að styrkja menntun og þá burðarása samfélagsins sem eru undirstaða hennar. Þetta er mikilvægt á öllum tímum, bæði í meðbyr og mótlæti. Það er ekki síst nauðsynlegt í vondu ári eins og nú og ætti þess vegna í raun og veru að vera meðal þess efsta á forgangslista þess sem standa þarf vörð um og þess síðasta sem fer undir niðurskurðarhnífinn. 

Sem kennara til margra ára er mér þáttur skólanna í þessu stuðningsneti menntunar sérstaklega hugleikinn. Menntun hvers einasta nemanda sem lýkur skólagöngu á tilteknu skólastigi, hvort sem það er leikskóli, grunnskóli, framhaldsskóli eða háskóli er afrakstur af skilvirkni menntakerfis á landsvísu. Hún er líka afrakstur af staðbundnum þáttum á forræði landshluta eða sveitarfélaga, af skipulagi og hæfni einstakra skóla og síðast en ekki síst af þekkingu og kennslufræðilegri hæfni hvers einstaks kennara og stjórnanda. Gleymum því ekki að það er þetta kerfi sem menntar börnin okkar og þótt við séum að bisa við að ráða við nútíðina er þetta kerfið sem menntar þá sem þurfa að ráða við framtíðina. Við skulum heldur ekki gleyma því að kerfið sjálft menntar líka þá sem starfa innan þess, skapar að hluta til sinn eigin mannauð. Það þarf varla að benda nokkrum á þá staðreynd að til þess að bjarga lífi einhvers þarf maður að vera á lífi sjálfur. Á nákvæmlega sama hátt þarf sá sem ætlar að mennta aðra stöðugt að vera að menntast sjálfur. Þess vegna þurfa skólar að vera stofnanir þar sem allir læra, bæði nemendur og starfsmenn. En svoleiðis skólar verða ekki til af sjálfum sér. Þeir eru byggðir upp með markvissu þróunarstarfi, og þeir eru háðir björgum samfélagsins og því að unnið sé af skilvirkni og skynsemi á öllum þeim stigum skólakerfisins sem ég nefndi rétt áðan. Skólar eru þannig háðir björgum samfélagsins ekki síður en þeim mannauði sem þeir eiga sjálfir. Það er seintekið langtímaverkefni að byggja upp öflugt menntakerfi og öfluga skóla en það getur verið fljótgert að glutra því niður með vanhugsuðum niðurskurði. Og háskólarnir í landinu þurfa að vera vagga þeirrar þekkingarsköpunar sem gerir okkur kleift að byggja upp menntakerfi og ráða við önnur brýn og mikilvæg viðfangsefni nútíðar og framtíðar á þann hátt sem sæmir þeim sem stöðugt reyna að verða meira menn. Það er sannarlega nöturlegt að sjá nú vegið að rótum þekkingarsamfélags háskólanna með því að skerða fé og aðrar bjargir til rannsóknastarfs þeirra. Og það er ekki síður nöturlegt að sjá fótunum kippt undan afkomu háskólastúdenta sem haldið hafa til náms erlendis í góðri trú á að afkoma þeirra og fjölskyldna þeirra væri tryggð, nöturlegt að heyra sett ofan í við stúdenta, sem ekki eiga lengur fyrir mat, fyrir óþolinmæði þegar þeir leita leiðréttingar á kjörum sínum. Öflugt skólakerfi er alltaf mikilvægt, líka á tímum velgengni en það er ekki síst mikilvægt á tímum mótlætis og þess vegna ætti skólakerfið að vera á forgangslista þess sem þarf að standa vörð um og efla meðal þess síðasta sem ætti að fara undir niðurskurðarhnífinn. 

Gleymum því samt ekki að menntun er ekki bara eitthvað sem að okkur er rétt. Menntun er líka nokkuð sem við sköpum okkur sjálf í eigin þágu. Brasilíski marxistinn, heimspekingurinn og menntunarfræðingurinn Paulo Freire helgaði drjúgan hluta af starfævi sínum þeirri hugsjón að mennta kúgaða öreigastétt heimalands síns, mennta hana í sína eigin þágu en ekki sem vinnuafl fyrir yfirstéttina, mennta hana til að skilja aðstæður sínar og af hverju þær stöfuðu, til að geta tekið málin í eigin hendur og brotist undan oki kapítalískrar valdastéttar. Freire kallaði nálgun sína „kennslufræði hinna kúguðu“.  Það skyldi þó aldrei vera að við þyrftum einmitt núna á vænum skammti af kennslufræði hinna kúguðu að halda; menntandi, upplýstri samræðu og sköpun þekkingar sem gerir okkur kleift að greina sannleik frá lygi, heiðarleika frá spillingu og blekkingu frá veruleika nú síðast kannski landráð frá þjóðhollustu; þekkingu sem gerir okkur kleift að gera á upplýstan hátt upp við þá sem teymdu okkur út í fenið, þrautseigju til að gefast ekki upp á kröfunni um að slíkt uppgjör fari fram, hugrekki til að láta til okkar taka í fjölmiðlum og á fundum, sýn á hvers konar framtíð við viljum skapa í þessu landi og hæfni til að taka þátt í að byggja hana upp. Þannig, þótt skorið sé á ýmsar þær bjargir sem við erum vön að telja nauðsynlegar og sjálfsagðar forsendur skólastarfs getum við sjálf haldið áfram að mennta okkur og gera okkur sjálf meira að mönnum. 

Ég ætla að ljúka máli mínu með því að vitna til skýrslu um menntun á 21. öldinni sem unnin var fyrir menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna, UNESCO, um miðjan síðasta áratug. Á ensku ber skýrslan heitið Learning: The Treasure Within og Menntamálaráðuneytið gaf út tvo kafla hennar í íslenskri þýðingu 1996 undir heitinu Nám: Nýting innri auðlinda. Í skýrslunni kemst nefndin að þeirri meginiðurstöðu að á 21. öldinni verði að gera tvær meginkröfur til menntunar. Í fyrsta lagi verði hún að miðla vaxandi forða þekkingar og verkkunnáttu sem er í stöðugri framþróun og er löguð að siðmenningu þar sem þekking er driffjöður alls. Í öðru lagi verði menntun að hafa það meginmarkmið að þroska hvern einstakan mann og bæta samfélög manna. Nefndin kemst að þeirri niðurstöðu að til að ná þessum meginmarkmiðum verði menntun framtíðarinnar að byggjast á fjórum jafngildum máttarstoðum sem að sjálfsögðu styðja hver aðra á margvíslegan hátt. Þessar máttarstoðir eru: 
▪	Nám til að öðlast þekkingu (e. learning to know) sem er forsenda þess að tileinka sér leiðir til skilnings og forsenda þess að læra að læra. Það er þessi máttarstoð sem gerir okkur kleift að standast kröfur framtíðarinnar um skapandi hugsun, kröfur um að kunna að rýna í gögn og upplýsingar og lesa úr þeim á gagnrýninn hátt, um forvitni og vilja til að læra, skilja og uppgötva, um að kunna vísindaleg vinnubrögð þar sem nýrrar þekkingar er leitað þegar hennar er þörf til að leysa eldri þekkingu af hólmi og til að fást við aðkallandi og mikilvæg viðfangsefni.
▪	Nám til að öðlast færni (e. learning to do) sem felur í sér að geta beitt því sem lært hefur verið; að ráða við tiltekið viðfangsefni með samblandi af þekkingu, verkkunnáttu og félagslegri hæfni, ásamt þeim viðhorfum og gildum sem verkefnið krefst.
▪	Nám til að læra að lifa í sátt og samlyndi við aðra (e. learning to live together) sem vísar til þess að bera virðingu fyrir öðru fólki og mismunandi eiginleikum þess og fjölbreytileika mismunandi menningar.
▪	Nám til að verða betri maður (e. learning to be) sem hefur þann megintilgang að stuðla að heildarþroska hvers og eins, leggja rækt við mennska eiginleika, gera öllum fært að leysa vandamál sín, taka sjálfstæðar ákvarðanir og axla ábyrgð.
Sýn UNESCO-skýrslunnar er athyglisverð, ekki síst fyrir þá sök hversu mikla áherslu hún leggur á félagslegan og siðrænan tilgang menntunar. Nám er ekki lengur einskorðað við þröngt svið fræðilegrar þekkingar og færni heldur hefur það jafngildan félagslegan og siðferðilegan tilgang. Skólastarf og menntun er þar með ekki endilega endurspeglun af samfélagi heldur leiðarljós þess; aflið sem gerir okkur kleift að gera upp við fortíðina til þess að skilja nútíðina og geta tekið upplýstar og skynsamlegar ákvarðanir um hvernig á að byggja upp framtíðina. Það eru fá viðfangsefni mikilvægari en að standa vörð um menntakerfi sem hefur þessar máttarstoðir að leiðarljósi og halda áfram að efla það. Fátt meira aðkallandi núna en að leita allra leiða til að þurfa ekki að fórna langtímahagsmunum þess fyrir skammtímahagsmuni með því að veikja stoðir þessa kerfis og skera bjargir þess niður. 
Rúnar Sigþórsson