Lokun dagdeildar geðdeildar Sjúkrahússins á Akureyri – erindi á borgarfundi um heilbrigðismál í Ketilhúsinu á Akureyri 28.01.09

Fundarstjóri, góðir fundargestir! 

Ég vil byrja á því að þakka fyrir það tækifæri að fá að leggja orð í belg á þessum fundi hér í Ketilhúsinu um niðurskurð í heilbrigðismálum. Ég mun fyrst og fremst fjalla um vinnustað minn, sem brátt verður fyrrverandi vinnustaður minn, því að 29. desember sl. ákvað framkvæmdastjórn Sjúkrahússins á Akureyri fyrirvaralaust að leggja niður Dagdeild geðdeildar sjúkrahússins og loka henni með EINS mánaðar fyrirvara.

Það skiptir máli að eiga samræðu við ykkur um þessa ákvörðun og afleiðingar hennar, því að það er mikilvægt að borgarafundur sem þessi hér í kvöld, geti verið vettvangur fyrir skoðanaskipti og upplýsingagjöf, ekki síst þegar stjórnsýslulegar ákvarðanir eru teknar sem snerta allt samfélagið beint. Lokun dagdeildarinnar er einmitt ákvörðun sem er ekki einkamál framkvæmdastjórnar sjúkrahússins heldur varðar hún allt samfélagið. Rannsóknir sýna að ríflega fimmtungur þjóðarinnar á við geðröskun að stríða einhverju sinni á ævinni og geðsjúkdómar snerta því nánast hverja einustu fjölskyldu í landinu. Þannig varðar ákvörðun af þessu tagi allt samfélag okkar.  

Eitt megineinkenni lýðræðisþjóðfélags er upplýst og velviljuð umræða um leiðir að sameiginlegum markmiðum. Jafnframt þarf stöðugt að meta hvernig til tekst um efndir á sameiginlegum ákvörðunum eða sáttmála. 

Geðsjúkdómar og geðraskanir eru meðal algengustu sjúkdóma á Íslandi eins og ég nefndi hér áður.  Þessir sjúkdómar valda meira avinnutapi og kostnaði fyrir samfélagið en flestir aðrir sjúkdómaflokkar. Þetta má m.a. sjá af því að meira en fjórðungur allra sem fá fullan örorkulífeyrir fá hann vegna geðraskana, þessar tölur eru að ég tel mjög varlega áætlaðar, bretar áætla t.d. að að u.þ.b. 40% þeirra sem fá örorkulífeyri fái hann vegna geðsjúkdóma. Það er engin ástæða að ætla að staðan sé önnur hér á landi. Algengi geðraskana á Íslandi er talið vera um 22%, eins og ég sagði áður. Því má gera má ráð fyrir að um 65 þúsund Íslendinga, fimm ára og eldri þjáist af einhvers konar geðröskun á hverjum tíma.

Skömmu fyrir síðustu aldamót, nánar tiltekið árið 1996, gaf WHO Alþjóða heilbrigðisstofnunarinnar út skýrslu gerða af Harvard Medical School (einn virtasti læknaskóli veraldar), um væntanlega þróun geðsjúkdóma næstu tvo áratugina. Í skýrslunni kom fram að sjúkdómabyrði í heiminum muni aukast mest í  tveimur sjúkdómaflokkum, en það eru hjarta og æðasjúkdómar ásamt geðsjúkdómum. Í nýrri tölum og skýrslum frá WHO er fullyrt að geðsjúkdómar vegi þyngra í sjúkdómabyrði heimsins, en krabbamein og hjarta- og æðasjúkdómar samtals.

Við FSA hefur geðdeildarþjónusta við fullorðna þróast frá árinu 1973. Eftirspurn eftir þjónustunni hefu vaxið mjög síðustu árin en íbúafjöldi á upptökusvæði spítalans hefur ekki aukist í samræmi við eftirspurnina. 

Frá árinu 1975 var geðdeild Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri til húsa að Skólastíg 7, þar sem dagdeildin tók til starfa síðar. Snemma á árinu 1986 var núverandi 10 rýma legudeild fyrir bráðainnlagnir opnuð á tengigangi við þáverandi nýbyggingu spítalans. Þetta átti að vera til bráðabrigða. Legudeildin er þar enn! Árið 2007 voru innlagnir þar 243, og meðallegutími 12,5 dagar.

Göngudeild geðdeildar opnaði í mars 2001. Þar er veitt í flestum tilfellum, skammtímameðferð. Árið 2007 komu samtals 640 einstaklingar á deildina í 3.465 skipti. Meirihluti þeirra sjúklinga eða um 67% fengu 5 viðtöl eða færri.

Árið 1996 lauk hálfrar aldar starfrækslu Litla Klepps sem margir hér inni (sem komnir eru til nokkurs þroska) muna eftir, og þá fengust fjármunir til að setja á laggirnar dagdeild geðdeildar á Skólastíg 7. Á deildinni voru lengi vel 12-16 sjúklingar til meðferðar í senn og meðferðartími var 4-10 mánuðir. Þetta breyttist fyrir u.þ.b. þremur árum, frá þeim tíma hafa að meðaltali 10 sjúklingar verið þar til meðferðar í senn og meðferðartími hefur verið 4. mánuðir. Á árinu 2007 luku 40 sjúklingar meðferð á dagdeildinni.

 Þróun geðsviðs Sjúkrahússins á Akureyri hefur aðeins að hluta til verið í takt við þá stefnu sem hefur ríkt í Evrópu og flestum ríkjum Bandaríkjanna undanfarna áratugi. Sú stefna hefur miðað að því að veita svæðisbundna meðferð við geðröskunum án innlagna, nærri heimabyggð sjúklinganna og gera hana þar með hagkvæma, árangursríka og aðgengilega fyrir sem flesta. (Community Psychiatry) Þetta hefur verið nefnt “samfélagsgeðlækningar” á íslensku sem er reyndar dálítið villandi, því að mun fleiri fagstéttir en geðlæknar koma að þessari þjónustu.

Í heilbrigðisáætlun stjórnvalda 2001 – 2010 sem samþykkt var á Alþingi 20. maí 2001, eru tvö aðalmarkmið sem snúa að bættu geðheilbrigði. Annars vegar að dregið verði úr tíðni sjálfsvíga um 25% og hins vegar að dregið verði úr tíðni geðraskana um 10%. Þetta skuli m.a. gert með því að aðgangur að geðheilbrigðisþjónustu verði auðveldaður og meðferðarúrræðum fjölgað.

Heilbrigðisráðherrar aðildarríkja Evrópudeildar WHO samþykktu Helsinkyfirlýsinguna árið 2005 (ég þarf kannski ekki taka það fram að íslenski heilbrigðisráðherran var þar á meðal) og undirrituðu aðgerðaráætlun um geðheilbrigðismál. Í þessari aðgerðaráætlun kemur fram að brýnustu verkefni næstu ára verði að móta, innleiða og meta stefnu og löggjöf sem leiðir til aðgerða i geðheilbrigðismálum, draga úr geðrænum vandamálum og leggja áherslu á að fólk með geðraskanir sé virkir þáttakendur í samfélaginu.

Skv. aðgerðaráætluninni eru forgangsmál næsta áratugar m.a. eftirfarandi:

1.	að stuðla að skilningi á mikilvægi góðrar geðheilsu;
2.	að takast sameiginlega á við fordóma, mismunun og ójafnræði, og hvetja og styðja fólk með geðraskanir og aðstandendur þess til að taka virkan þátt í því starfi;
3.	að móta og innleiða samþætt og skilvirkt heildarkerfi í geðheilbrigðismálum sem nær til kynningarstarfs, forvarna, meðferðar og endurhæfingar, umönnunnar og bata;
4.	að mæta þörfinni fyrir hæft starfsfólk sem skilar árangri á öllum sviðum geðheilbrigðis.

Eftir efnahagshrunið hér á landi í byrjun október síðastl. var strax ljóst að einhverjar alvarlegustu afleiðingar þeirra hamfara yrði versnandi geðheilsa meðal þjóðarinnar. Sýnt hefur verið fram á í fjölda rannsókna að efnahagskreppur valda auknu algengi geðraskana. Þetta er reynsla annarra þjóða sem hafa hafa orðið fyrir áföllum af svipuðu tagi. Finnsk stjórnvöld virtust hins vegar ekki hafa gert sér grein fyrir þeim sálrænu né félagslegu afleiðingum sem síðar urðu í kjölfar efnahagskreppunnar sem hófst þar í byrjun tíunda áratugar síðustu aldar. Nú, 10-15 árum frá lokum kreppunar eru Finnar að takast á við alvarlegar langtímaafleiðingar kreppunnar með miklum tilkostnaði og þjáningu. Það er þó mikilvægt að undirstrika hér að engin þjóð á vesturlöndum hefur orðið fyrir jafn alvarlegu áfalli og Íslendingar á síðari tímum.    

Landlæknir beindi tilmælum til heilbrigðisráðherra í nóvember 2008 um að frumheilsugæslunni og geðsviðum spítalanna skyldi hlíft ef til niðurskurðar kæmi í heilbrigðiskerfinu. Hann skrifaði einnig leiðara í desemberhefti læknablaðsins þar sem þetta er ítrekað.

Í nóvember tilkynnti framkvæmdarstjóri lækninga á stjórnendafundi á sjúkrahúsinu að sökum efnahagsþrenginganna verði mikilvægt að efla dag- og göngudeildarþjónustu á sem flestum sviðum lækninga Sjúkrahússins á Akureyri.

Nokkrum vikum síðar eða 29. desember sl. ákvað framkvæmdastjórn FSA fyrirvaralaust að loka dagdeild geðsviðs sjúkrahússins. Tilkynnt var að skellt yrði í lás þ. 1. febrúar. Ástæðan var sögð vera krafa um 17.5 millj. sparnað.

- Ekkert samráð var haft við forstöðulækni geðsviðs FSA, né forstöðumann deildarinnar.

-Störf  8 starfsmanna deildarinnar voru lögð niður. Það er staðfest í uppsagnarbréfum.

-Framkvæmdastjórn láðist að afla upplýsinga um réttindi starfsfólks í uppsagnarferlinu.

-Aðferðin við uppsagnirnar eru á svig við stjórnsýslulög. Ógnandi aðferðir voru notaðar sem m.a. fólust í því að hringt var í starfsfólk deildarinnar seint að kvöldi og það boðað á uppsagnarfundi snemma næsta morgun (einn gleymdist og var vakinn næsta morgun með þeim tíðindum að hann yrði að koma strax til þess að taka við uppsögn) og því ekki gefinn eðlilegur tími né kostur á að hafa með sér réttbæra trúnaðarmenn á fundinn.

-Sumir starfsmenn deildarinnar hafa rétt á árs biðlaunum eftir lokun hennar. Þetta vissu stjórnendur FSA ekki þegar ákvörðun um lokun deildarinnar var tekin. Boðaður sparnaður hverfur nær allur, þegar eingöngu er litið á þennan þátt.

-Ca. 60 sjúklingar sem áætlað var að fengju meðferð á dagdeildinni á árinu, fá væntanlega enga meðferð. Þar á meðal eru sjúklingar með alvarlegt sjálfsskaða-og sjálfsvígsatferli. Göngudeild geðdeildar sjúkrahússins annar ekki eftirspurn eins og staðan er nú, og getur mjög takmarkað meðhöndlað þessa sjúklinga. Þetta hafa  Árni Jóhannesson yfirlæknir göngudeildar ásamt forstöðulækni geðdeildar Sigmundi Sigfússyni, staðfest. Þessir sjúklingar fá því lakari meðhöndlun í heilbrigðiskerfinu, margir alls enga, stöðu og heilsu þeirra hrakar, hættuástand mun skapast.

-Forstjóri spítalans hefur sagt að sambærileg og sameinuð göngu- og dagdeild geðdeildar muni opna aftur síðar á árinu 2009, á fyrrum hjúkrunarheimilinu Seli sem var lokað nú um áramótin. Þetta er einfaldlega ekki rétt, engin sambærileg dagdeild verður opnuð þar, því að öll störfin sem sinntu meðferðinni á dagdeildinni á Skólastíg 7 þar sem deildin hefir verið síðastliðin 12 ár, eru horfin! Þetta eru mjög sérhæfð störf, það kostar milljónatugi að þjálfa upp nýjan starfshóp sem getur stundað jafn sérhæfða meðferð með sambærilegum gæðum og var stunduð á dagdeildinni á Skólastíg 7. Samtals yfir eitt hundrað ára þekkingu, þjálfun og reynslu var fyrirvaralaust varpað fyrir borð með lokun dagdeildarinnar og uppsögn starfshópsins. Með þessu er verið að færa þjónustu við geðsjúka á FSA mörg ár aftur í tímann! 

Dagdeildin hefur verið helsti vaxtarbroddur geðsviðs Sjúkrahússins á Akureyri undanfarin ár og hefur náð mælanlegum árangri með sjúklinga, sem ekki hefur náðst annars staðar. Notuð er gagnreynd aðferð í meðferðinni sem nefnist Díalektísk atferlismerð (Dialectical Behaviour Therapy) Ekki er vitað um meðferðarfyrirkomulag hér á landi sem hefur verið stunduð á jafn hagkvæman hátt og fyrir jafn litla fjármuni og á dagdeildinni á Skólastíg 7. 

Heildarkostnaður við rekstur deildarinnar á árinu 2007 var um 26.9 milljónir, þar af launakostnaður um 19.7 milljónir. Eins og ég gat um í upphafi, var því borið við þegar ákvörðunin um lokun deildarinnar var tekinn að ætlunin væri að spara 17.5 milljónir. Til þess að setja þessar tölur í samhengi við annan kostnað innan Sjúkrahússins þá má geta þess að undir liðnum stjórnun og ýmiss þjónusta á árinu 2007, var kostnaður tæpar 730 milljónir króna, þar af launakostnaður rúmlega 420  milljónir. Allar þessar tölur má sjá í glæsilegri ársskýrslu sjúkrahússins frá árinu 2007.

 Áætlað var að stórauka meðferðarframboð á deildinni á árinu 2009, og vonast var eftir að ½ stöðugildi fengist til vibótar. Búið var að vinna nýja meðferðardagskrá sem gerði þetta mögulegt og átti að hefjast 13. janúar sl. – ekkert verður nú af þessu.

-Eins og hefur verið sýnt fram á hér að ofan, þá er ástæðan fyrir lokun deildarinnar hvorki byggð á faglegum né rekstrarlegum rökum. 

-Forstjóri eða framkvæmdastjórn sjúkrahússins hefur ekki greint frá raunverulegri ástæðu lokunarinnar. 

-Gera má ráð fyrri að lokun deildarinnar komi harkalega niður á rúmlega 200 manns á Akureyri og á upptökusvæði spítalans. Margir sjúklingar frá Austurlandi og utanverðum Eyjafirði hafa verið til meðferðar á deildinni síðastl. 3 ár og náð mjög góðum árangri. 

-Afleiðingarnar verða m.a. fleiri innlagnir á bráðageðdeild spítalans, meðallegutími þar er tæpar tvær vikur, kostnaður pr. sjúkl. tæplega kr 100 þúsund sólarhringurinn, kostnaður eykst því stórlega. Fjölskyldudeildir og félagsmálastofnanir munu þurfa að grípa inn hjá þessum fjölskyldum með aðgerðir, því fylgir aukinn kostnaður. Þetta eru einungis nokkrar af beinu sýnilegu afleiðingum sem koma strax fram, langtímaafleiðingarnar verða einnig miklar með ófyrirséðum hörmungum og þjáningum.

Forsvarsmenn landssamtakanna Geðhjálpar voru staddir á Akureyri á dögunum og áttu m.a. fundi með bæjaryfirvöldum og framkvæmdastjórn FSA vegna ákvörðunar um niðurskurð í meðferðarúrræðum á geðsviði. Þeir heimsóttu líka dagdeild geðdeildar FSA við Skólastíg. Þar kom fram að Geðhjálp hefur valið Akureyri sem fyrirmyndarsveitarfélag í geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi og af því tilefni verður haldin stór norræn ráðstefna á vegum Geðhjálpar og Norrænu ráðherranefndarinnar á Akureyri, í maí næsta vor. Þessi ákvörðun, að útnefna Akureyri sem fyrirmyndarsveitarfélag var tekin áður en Geðhjálp frétti af lokun dagdeildarinnar, og er nánast kaldhæðnisleg séð í því ljósi að helsta vaxtarbroddi geðheilbrigðisþjónustunnar fyrir utan höfuðborgarsvæðið er fyrirvaralaust lokað, þegar skollin er á mesta kreppa í sögu þjóðarinnar frá Móðuharðindinum!
  
Ég er þess fullviss að þær aðgerðir sem gripið hefur verið til á FSA, bæði lokun hjúkrunardeildarinnar í Seli og lokun dagdeildar í kjölfar efnahagslegs og pólitísks hruns íslensks samfélags, á eftir að hafa víðtækari og alvarlegri afleiðingar en stjórnendur FSA gera sér grein fyrir. Líkt og í finnsku kreppunni mun hrunið sem Íslendingar fást við nú, verða skráð í sögubækur. Ákvörðunum stjórnenda sjúkrahússins um lokun hjúkrunardeildar aldraðra og lokun dagdeildar geðdeildar verður einnig minnst um ókominn tíma í fagbókum í heilbrigðis- og stjórnsýslufræðum sem dæmi um rangar ákvarðanir á ögurstundu--  nema að forsvarsmenn stofnunarinnar sjái að sér og hlusti og læri af því sem þeim er ráðlagt. 

Krafa heilbrigðisyfirvalda á Íslandi hlýtur að vera sú að framkvæmdastjórn FSA dragi til baka þessa vanhugsuðu ákvörðun. Öll mannúðar- og heilbrigðissjónarmið leggja þunga áherslu á að við þær aðstæður í íslensku samfélagi sem nú eru uppi og virðast fara versnandi, þá sé það frumskylda stjórnvalda að vernda þá borgara sem verða harkalegast fyrir barðinu á efnahagshruninu. Það á sannarlega við um fólk með geðraskanir. 

Góðir fundargestir! 

Ég vil ljúka framsögu minni hér í kvöld með örstutti broti úr því sem Geðhjálp setti fram í grundvelli um stefnumótun samtakanna frá árinu 2006: “Siðferðisstig íslensks þjóðfélags mælist af samhjálp samfélagsins og hvernig sú samhjálp er veitt. Það er mikilvægt að hafa í huga að þessi samhjálp felst ekki í ölmusu heldur byggir hún á rétti og skyldum einstaklinga og samfélags til að virða mannhelgi allra”.
 Þar er enginn undanskilinn!

Takk fyrir áheyrnina. 

Kristján Jósteinsson

Félagsráðgjafi M.Sc

Forstöðumaður Dagdeildar geðdeildar Sjúkrahússins á Akureyri
(fram til 06.02.09, þegar starfið verður lagt niður og deildinni lokað)