Fundarstjóri, góðir fundarmenn!
Undanfarnar vikur og mánuði hefur umræðan í þjóðfélaginu snúist meira en nokkru sinni um hlutverk Alþingis, hlutverk Alþingismanna, þingræði og stöðu þingsins gagnvart framkvæmdavaldinu. Saman við þetta hafa blandast umræður um vald fólksins, lýðræðið, fulltrúalýðræðið, beint lýðræði, íbúalýðræði – svo helstu umræðuefnin séu nefnd og ekki má gleyma stjórnsýslunni – aðallega gegnsæi hennar. Víst er að efnahagshrunið fyrir um ári síðan og þróun mála í kjölfar þess hefur hrundið af stað umræðu um þessi mál. Fæst þessara atriða sem ég hef nefnt hafa löngum vakið nokkurn sérstakan áhuga almennings – nema helst væri umræða um svokallað íbúalýðræði, sem í raun er umræða um aukna þátttöku eða aðkomu almennings að málum og ákvarðanatöku á milli kosninga. Í raun og veru er þar um að ræða umræðu um aðrar útfærslur á fulltrúalýðræðinu en við erum vön. Þar hefur vaxið upp aukin krafa um að pólitík sé ekki einkamál pólitíkusanna milli kosninga. Nýsköpun í lýðræði kalla kollegar mínir í Skandinavíu svona hugmyndir.  
Fátt hefur þó líklega fengið meira rúm í þjóðfélagsumræðunni síðari misseri en hlutverk þingmanna – sérstaklega í tengslum við atkvæðagreiðslur á Alþingi um aðildarumsókn að ESB og svo síðar atkvæðagreiðslu um ríkisábyrgð á skuldum vegna ICESAVE reikninganna. Sagan hélt svo áfram á dögunum þegar Ögmundur Jónasson sagði af sér embætti heilbrigðisráðherra. Í stuttu máli snérist þetta um það hvort þingmenn ættu að vera bundnir eigin sannfæringu eða hvort þeir ættu að lúta flokksaga. Eða áttu þeir kannski að framlengja vilja kjósenda sinna heima í borg, bæ eða héraði? Eða kjósendanna úr hagsmunahópunum eða þrýstihópum?
Hér, útfrá þessari umræðu, ætla ég að aðeins að ræða fulltrúahlutverk þingmanna. Eru þingmenn sendiboðar kjósenda sinna og hagsmuna þeirra eða eru þeir svokallaðir forsjármenn og fyrst og fremst bundnir við sína eigin sannfæringu?  Breski stjórnspekingurinn Edmund Burke sem uppi var á 18. öld var ekki í vafa um þetta: Hann sagði að ef þingmenn væru bundnir við hagsmuni og vilja kjósenda sinna kæmi þekking þeirra og reynsla ekki að neinum notum. Ef þeir endurspegluðu bara vilja annarra yrðu umræður í þinginu meira og minna tilgangslausar. Engin af norrænu stjórnarskránum kveður á um þess lags sendiboðahlutverk þingmanna og í íslensku, dönsku og finnsku stjórnarskránum er kveðið sérstaklega á um að þingmenn séu bundnir af eigin sannfæringu. 48. Grein Íslensku Stjórnarskrárinnar fjallar um m.a. um þetta.
Gott og vel, við getum sem best verið sammála um að betra sé að þingmaður fylgi eigin sannfæringu en annarra, en víst er að oft hefur margur þingmaður rekið hagsmuni hópa og hagsmuna á þinginu – svo við segjum nú ekki kjördæma. En þetta mál verður nokkuð flóknara þegar þingflokkarnir eru teknir inn í myndina. Þar kemur inn það sjónarmið að flokkar starfi sem hópar. Að hóparnir og viðhald á völdum þeirra vegi þyngra, eða geti að minnsta kosti oft vegið þyngra, en einstaklingarnir. 
Þá má spyrja: 
Á einstakur þingmaður að fylgja sannfæringu sinni, eða á hann að lúta flokksaga? Á maður ekki alltaf að fylgja eigin sannfæringu og vera sjálfum sér samkvæmur? Eða geta hagsmunir hóps verið meiri og stærri en sannfæring einstaklinga? Jafnvel þjóðarhagsmunir? Átti Ögmundur að brjóta odd af oflæti sínu og ganga gegn eigin sannfæringu um Icesave samninginn? Eða gerði hann rétt? Ef við svörum fyrri spurningunni játandi getur falist í því viðurkenning á að þegar á reynir eigi þingmaðurinn ekki að hafa eigin skoðanir á hlutunum. Þá gætum við bara sleppt umræðunum, eins og Burke sagði! Og ef við svörum þeirri seinni játandi getur slíkt falið í sér þá hættu að flokkar geti ekki staðið saman í mikilvægum, umdeildum, flóknum málum – og fatist því stjórnun landsins þegar á reynir – geti ekki tekið ákvörðun þegar á reynir. Það sýnist örugglega sitt hverjum um þetta – kannski eftir því hvar í liði hann eða hún er – eða í sveit sett(ur)?
En svo má nefnilega snúa þessu tafli við. Gjarnan er spurt af hverju stjórnarþingmenn lúti flokksaga og gangi þannig ef til vill gegn sannfæringu sinni. Sjaldnar er spurt hversvegna stjórnarandstöðuþingmenn lúta líka flokksaga og sameinast með sínum hópi gegn ríkisstjórninni? Einhver gæti spurt: Var til dæmis ICESAVE málið þess eðlis að það var einungis tilefni til spurninga af hverju stjórnarþingmenn veittu því brautargengi? Var það svo borðleggjandi að vera á móti ICESAVE ábyrgðinni að enginn spurði af hverju enginn utan stjórnarflokka greiddi atkvæði með ábyrgðinni? Ég ætla ekki að leggjast í ICESAVE eða ekki ICESAVE umræðu hér, heldur einungis benda á að togstreitan milli sannfæringar þingmanna og flokksaga getur einnig farið fram í stjórnarandstöðu rétt eins og í stjórn. Það að standa saman um að stjórna landinu og halda völdum er sjónarmið, en það er líka sjónarmið að standa saman um að veita valdhöfum stíft aðhald og eftir atvikum fella þá og ná sjálfir völdum! Í báðum tilvikunum getur sannfæring þingmanns vikið fyrir stærri hagsmunum!  
 
Nóg um hlutverk þingmannanna og aðeins að hlutverki Alþingis sem slíks. Alþingi Íslendinga hefur þrennskonar hlutverk: Fulltrúa- og umræðuhlutverkið (að vera vettvangur helstu sjónarmiða í samfélaginu); Löggjafarhlutverkið (að vera aðalhandhafi löggjafarvaldsins) og loks Eftirlitshlutverkið (að vakta framkvæmdavaldið og veita því aðhald).
Formlega séð er löggjafarhlutverk þingsins það langumfangsmesta; umræða í þinginu snýst í 61% tilvika um lagafrumvörp. Það er engu að síður svo að stærstur hluti þeirra lagafrumvarpa sem fara í gegnum þingið eru stjórnarfrumvörp. Þau eru samin í ráðuneytunum – oft að frumkvæði ráðherra. Samin í krafti sérfræðiþekkingar á málum sem byggst hefur upp í ráðuneytunum. Þar hefur framkvæmdavaldið oftar en ekki yfirburði yfir einstaka þingmenn. Hluti þeirra hugmynda sem í gegnum árin hafa verið uppi um að styrkja stöðu þingsins gagnvart framkvæmdavaldinu hefur snúið að því að bæta starfsskilyrði þingmanna, bæta skrifstofuaðstöðu þeirra og það sem ekki fyrir löngu var komið á – að þeir fengju aðstoðarmenn. Gert til þess að styrkja starf þeirra. Bæta möguleika þeirra á að afla sér þekkingar um mál, fara ofan í hluti og vera í tengslum við kjördæmin. Þetta mátti hugsa sér sem tilraun til að efla þingið sem slíkt. Gott og vel, en áheyrendur góðir, var þetta ekki það fyrsta sem fauk þegar farið var að skera niður eftir hrunið? Fyrstu innanhússviðbrögð þingsins eftir hrun voru að veikja stöðu þess gegn framkvæmdavaldinu!
Góðir fundarmenn!
Yfirskrift þessa fundar í kvöld má segja að eigi sér skýra skírskotun til þess hvernig lýðræði er fyrir komið hjá okkur. Þingmenn þjóðarinnar eru fulltrúar sem hún velur. Fulltrúar sem fara með vald hennar. Það form sem þingið grundvallast á er því fulltrúalýðræðið. Í vestrænum lýðræðisríkjum höfum við komið okkur því upp, því að beint lýðræði, þó fallegt sé, er vart mögulegt í framkvæmd – í sinni hreinustu mynd. Þá er betra að einfalda málin með fulltrúunum – gera þetta skilvirkara. 
Í kvöld hef ég talað einkanlega um með hvaða hætti þingmenn fara með þetta umboð – hvers fulltrúar var spurt....og er enn. Mikið af hugmyndum sem ganga í þjóðfélaginu snúast um lýðræðisumbætur sem miða að sama marki – hugmyndir um íbúalýðræði snúast í grunninn um að brúa bilið milli kosninga. Auka aðkomu kjósandans, borgarans, íbúans að ákvörðunum milli kosninga. Hvort sem slíkt yrði gert með tíðari íbúakosningum um einstök mál, með íbúaþingum, íbúapanelum, hverfanefndum og fleiri formum er ljóst að slíkt myndi eflaust efla tengslin milli stjórnmálanna og hins almenna samfélags – efla traust í samfélaginu – og síðast en ekki síst: auka lögmæti margra þeirra ákvarðana sem teknar eru.