Erindi 28. september hjá Hagsmunasamtökum heimilanna í Deiglunni á Akureyri.

Góðir fundargestir,

Greiðsluverkfall vofir yfir og er það markmið mitt að líta aðeins til þeirra forsendna sem slíkt greiðsluverkfall byggir á. Í raun og veru eru öll verkföll byggð á einhverju ranglæti, oftast vegna kjaradeilna eða slíkra atvika. Um margra áratugaskeið hefur þetta vopn verið það eina sem launamenn hafa getað beitt í stríði sínu gegn valdboðurum sínum en með verkfalli getur náðst raunveruleg réttarbót fyrir þá sem að verkfallinu standa því það er augljóst að verksmiðjan starfar ekki ef engir eru starfsmennirnir. Það greiðsluverkfall sem nú stendur fyrir dyrum er einmitt leið að réttarbót fyrir tugþúsundir skuldara á Íslandi. Réttarbót sem hefði átt að koma á með einhliða aðgerðum stjórnvalda fyrir réttu ári síðan. Ranglætið sem blasti við var augljóst, fáir ofurríkir menn komu íslensku þjóðinni niður á hnén, þar sem almenningur baðst miskunnar en í staðinn var höfuðið einfaldlega skilið frá búknum. Winston Churchill þáverandi forsætisráðherra Breta sagði eitt sinn ,,aldrei hafa jafn margir átt jafn mörgum jafn mikið að þakka“. Slíkt má snúa upp í andhverfu sína þegar kemur að áhrifavöldum þessarar miklu kreppu sem við stöndum nú í og segi ég þá í staðinn, ,,Aldrei hafa jafn fáir valdið jafn mörgum jafn miklum skaða“.  Yfirlýsingar ríkisstjórnar núverandi og fyrrverandi að nú þyrfti að bjarga heimilunum í landinu eru ennþá til staðar, enn eru þetta bara marklausar yfirlýsingar, vonlausar aðgerðir til þess eins að slá ryk í augun á fólki. Í staðinn var passað upp á fjármagnseigendur, passað upp á bankanna, lífeyrissjóðina og en horft framhjá þeim fjölda sem þurfti á hjálp að halda, heimilunum í landinu. 

Lítum aðeins á hin svokölluðu gengistryggðu lán. Hugsum okkur fjölskyldu, hjónin Jón og Jóna ásamt börnum sínum tveimur sem ætlaði að kaupa sér húsnæði í júlí 2007. Fjölskyldan seldi gömlu íbúðina sína og fjárfesti í stærri eign. Fjölskyldan átti 15 milljónir sem það fékk fyrir eldri eign sína og ætlaði að kaupa sér 35 milljón króna eign og til þess að fjármagna það vildu þau fá 20 milljón króna lán hjá bankanum. Þegar þangað var komið var þeim tjáð að hagstæðasti leikurinn í stöðunni væri að fá gengistryggt lán í jenum, þar sem vextir af slíku láni væru langsamlega hagstæðastir. Þá væru vextirnir breytilegir þannig að þeir gætu mögulega lækkað í framtíðinni. Fjölskyldan hugsaði málið, skoðaði öll möguleg gögn, tók ráðum bankans og sló til. Í dag er staðan þannig að greiðslubyrðin sem var á sínum tíma um það bil 100 þús. kr. er nú komið upp í rúmlega 230 þús. kr. og þetta 20 milljón kr. lán er orðið að tæplega 45 milljónum króna. Þess má svo geta að húsnæðið sjálft er aðeins 25-28 milljón króna virði, þannig að eignastaða þessarar fjölskyldu fór á rúmum tveimur árum úr því að vera með skuldlausar eignir að upphæð 15 milljónum í það að vera í neikvæðri eiginfjárstöðu að upphæð 17 til 20 milljónir. Þessi fjölskylda er því tæknilega gjaldþrota, ef þá þegar er ekki búið að úrskurða hana gjaldþrota fyrir dómstólum með öllu því fangelsi sem af slíkri aðgerð leiðir. Hvernig getur þessi fjölskylda barist?

Ég tel ásamt kollegum mínum að fjöldamörg vopn komi til greina. 

Í fyrsta lagi, eins og margir hafa lesið um þá teljum við þessi svokölluðu gengistryggðu lán vera ólögmæt. Til að stikla á stóru í sambandi við það þá heimila lög um vexti og verðtryggingu eingöngu ákveðnar leiðir til þess að verðtryggja íslensk lán, sem oftast er gert með vísitölu neysluverðs. Þegar lögin voru sett árið 2001 þá komst nefnd sú sem kom að samningu þessara laga að óheimilt væri að gengistryggja lán til framtíðar og kemur sú skoðun skýrt fram í athugasemdum eða leiðbeiningum með frumvarpi því sem varð að þessum lögum. Í þessari nefnd sat m.a. annarra Finnur Sveinbjörnsson, núverandi bankastjóri Kaupþing banka. 

En til þess að mæta þessu segja bankarnir að þetta séu ekki íslensk lán, heldur séu þau erlend. Lítum aðeins á staðreyndir. 

Í flestum þessara lánasamninga kemur fram að lánið sé gengistryggt, þ.e. hugtakið gengistrygging kemur fram í heiti samningsins.

Í flestum þessara lánasamninga eru allar upphæðir birtar í íslenskum krónum, þ.e. höfuðstóll, útborgun, vaxtakostnaður, afborganir, gjöld og fleira. Allt þetta nefnt í íslenskum krónum.

Ég veit að ég fékk útborgað í íslenskum krónum og þegar ég borga seðilinn þá borga ég með íslenskum krónum, aldrei hef ég átt jen, nema einu sinni, en þá var ég staddur í Tókíó.

Þannig að það er alger firra að halda því fram að um sé að ræða raunveruleg erlent lán. Lán getur ekki verið erlent bara útaf því að bankinn segir það. Þú getur klætt svín í búning, smellt á það maskara og varalit en það verður eftir sem áður bara áfram svín.

Í öðru lagi þá verðum við að líta til forsendna þessara lánasamninga. Þær forsendur sem gefnar voru í upphafi eru svo gjörbrostnar að þær eru ekki lengur marki takandi. Á þeim tíma sem fjölskyldan hefur verið með lánið hefur krónan hrunið þannig að nú munar 117% á verðmæti lánsins. En þá heldur bankinn því fram að Jón og Jóna hefðu átt að sjá þetta hrun fyrir, að lántaka í erlendri mynt hafi verið hættuleg, að þeir hafi aldrei mælt með þessari lántöku, eingöngu boðið upp á hana. 

En hvers má krefjast af Jóni og Jónu? Var það þeim að kenna að gengi krónunnar féll svona hrikalega? Hverjar voru orsakir þessa hruns og á þá með réttu að láta fjölskylduna taka skellinn?

Skoðum aðeins forsendurnar. Forsendur eru hluti þeirra ákvörðunarástæðna sem lántaki og lánveitandi gera með sér í tengslum við lánið. Til að tryggja hag sinn þá lætur bankinn almennt fara fram greiðslumat þar sem koma fram tölur um hvað lántakandi getur greitt mánaðarlega til að standa í skilum. Í dæmi fjölskyldunnar var sú greiðslubyrði sem þau tóku á sig vel innan þess ramma, jafnvel þó sveiflur væru á gengi allt að 40%. Greiðsluáætlun er svo gefin út en þar koma fram ákveðnar forsendur sem lántakandi skoðar og notar þegar hann gerir upp við sig hvort hann hyggst taka lánið eða ekki. Fjölskyldan margumrædda sá að það gat staðist þessa greiðsluáætlun jafnvel þótt gengissveiflur væru hátt í 30-40%. 

Ef skoðaðar eru þær upplýsingar sem lágu til grundvallar við lántöku fjölskyldunnar þá kemur í ljós að greiningardeildir bankanna töldu krónuna sterka, hugsanlega lítillega ofmetna, en að hún ætti að haldast tiltölulega stöðug næstu árin. Þannig taldi greiningardeild KB banka gengisvísitala krónunnar myndi vera um 127 stig árið 2008. Í dag er hún rúmlega 230 stig. Þannig að allar upplýsingar sem litla fjölskyldan gat litið til sýndu að þau myndu ráða við þessa greiðslubyrði.

En hvað gerist svo. 

Í kjölfar efnahagssamdráttar þá byrja bankarnir í það minnsta að taka stöðu gegn krónunni, jafnvel væri hægt að líta svo á að bankarnir hafi misnotað gengisskráningu krónunnar til lengri tíma eingöngu til að sýna fram á hagnað enda byggðist langstærsti hluti hagnaðs bankanna á gengishagnaði á árinu 2008. Með þessum hætti var hægt að sýna fram á STYRK íslenska bankakerfisins á kostnað skuldara. 

Með öðrum orðum, þá var bankinn að handsala hagstæðan lánasamning við fjölskylduna með hægri hendi á meðan þeir stungu hana miskunnarlaust í bakið með vinstri. 

Teljum við að það verði að leiðrétta þessa samninga þar sem slíkir viðskiptahættir eins og þeim sem nú var lýst eru í besta falli siðlausir og óeðlilegir og í versta falli ólögmætir.

En í kjölfar hrunsins þá hefur mikið verið rætt um hugsanlega kröfuhafa hinna gömlu banka en lítið um heimilin. 

Skoðum þessa fjölskyldu áfram og einföldum málið. Þegar fjölskyldan tók þetta 20 milljón kr. lán þá þurfti bankinn að taka aðra eins upphæð að láni frá erlendum banka eða lánveitanda. Í kjölfar kreppunnar yfirtók hinn nýi banki þessa skuld fjölskyldunnar. Hinsvegar var skuldin við hinn erlenda lánadrottinn skilinn eftir og honum gert tilboð sem hann átti erfitt með að hafna. Þannig var hann látinn vita að hann gæti mögulega fengið greitt t.d. 20% af þessari skuld, þ.e. gegn því að hann afskrifaði 80% hennar. Þannig græðir hinn nýi banki 80% af skuldinni sem hann ætlar svo að innheimta fullum fetum af fjölskyldunni eða allar 40 milljónirnar. Hvar er réttlætið í þessu?

Ljóst er að tugþúsundir heimila glíma við erfiðleika í núverandi árferði. Samt sem áður er því lýst yfir að aðeins um 8% lántakenda eigi í vanskilum. Hvaðan fá menn þessar upplýsingar? Jú beint úr bankakerfinu. Hér vantar þó útskýringar, inn í þessari tölu gleymist nefnilega að geta allra þeirra frystinga og skilmálabreytinga sem lántakendur hafa grátbeðið fjármálastofnanir til að veita sér. Ljóst er að þegar allt þetta er tínt til þá gæti þetta numið helmingi allra lána heimila í landinu. Hér er um raunverulegt neyðarástand að ræða. 

Fyrir nokkrum vikum sagði ágætur félagsmálaráðherra að aðgerðir til uppbyggingar heimilanna í landinu mættu ekki kosta neitt. Á ég þá að segja á móti – aðgerðir til uppbyggingar ríkisins í formi skatta og gjalda má ekki kosta mig neitt?

Þessi sami félagsmálaráðherra hefur nú tilkynnt um aðgerðir, aðgerðir sem miða að því að skoða þetta frá gleraugum frá maí 2008 og hugsanlega, mögulega, ef til vill afskrifa skuldir í framtíðinni. Er þetta eðlilegt? Verðum við ekki að skoða þetta frá með þeim augljósiu gleraugum að þetta hafi beinlínis verið ólögmætt? 

Ég spyr ykkur, Ef þið mynduð fara og versla helgarinnkaupin í Bónus og kæmuð svo heim, tækjuð úr pokunum og kæmust svo að því að Bónus hefði ofrukkað ykkur um 10.000 kr. Þið mynduð svo fara niður í Bónus og krefjast þess að ykkur yrðu endurgreiddir þessi peningar en svörin sem þið fengjuð væru, ,,tja... við erum svo sem til í að greiða þér 4000 kr. núna og skoða svo hvort launin hjá þér munu hækka næstu 10 árin og þá mögulega, hugsanlega, ef til vill greiðum við þér restina þá.“

Með greiðsluverkfalli þá er sýnt fram á samtakamátt fjöldans. Eingöngu með þessum hætti getum við komið skilaboðum til svokallaðrar ríkis-stjórnar að við séum búin að fá nóg. Með þessu tökum við slaginn! Með þessu tökum við völdin og með þessu greiðsluverkfalli þá reynum við sýna hverjir það eru sem ráða. Það erum VIÐ! Fólkið í landinu.