Fréttamenn mega ekki eiga vini – um sjálfskapað helvíti blaðamanna á Íslandi
 
Fundarstjóri, fundargestir, góðir Akureyringar!
Hverjum viljum við að fjölmiðlar þjóni? Hvers konar fjölmiðlasamfélag viljum við að þrífist á Akureyri? Eiga fjölmiðlarnir  að þjóna viðskiptalífinu, stjórnvöldum, auglýsendum, eða almenningi? Á meðan þið glímið við svarið ætla ég að rifja upp sögu um Jóseph Pullitzer sem margir þekkja vegna frægra verðlauna sem kennd eru við hann. Pullitzer vann á dagblaðinu New York World í Bandaríkjunum og var með plakat á skrifstofu sinni þar sem á stóð: „World á enga vini“.
Og sem aldrei fyrr eiga þessi orð við í dag. Ef fjölmiðill eða fjölmiðlamaður lýsir því yfir að hann eigi enga vini (ekki á meðan hann sé í vinnunni að minnsta kosti) er hann jafnframt að segja að hann ætli að vinna við að koma upp um spillingu, neðanjarðarstarfsemi og vangetu ýmiss konar. Vitna ég þá til orða Jónasar Kristjánssonar fyrrum ritstjóra.
Þetta vita margir hér inni  -  að blaðamenn eigi alltaf að vera í stjórnarandstöðu bæði hvað varðar bæjarstjórn og ríkisstjórn, burtséð frá því hvaða flokkar séu við lýði á hverjum tíma. En hvernig gengur okkur að fylgja þessari stefnu í praxís? Hvernig gengur það í smáríkinu Íslandi? Hvernig gengur það í kunningjasamfélaginu á Akureyri?
Það segir sig sjálft að því stærra sem samfélagið er, því betur gengur að vinna að því markmiði að blaðamenn komi eins fram við alla, hlífi engum, eigi enga vini. Segjum að ég fái ábendingu um hneykslismál á morgun og annað kvöld birtist á Stöð 2 hörð norðlensk frétt sem varði allnokkra Norðlendinga. Með fréttinni vann ég vinnuna mína en það er einnig líklegt að ég hafi sem fréttamaður eyðilagt nokkrar fermingarveislur hjá fólki sem ég þekki náið.  En meira máli skiptir að með hörðu fréttinni réttlætti ég mikilvægi blaðamanna. Að þeir eru nauðsynleg stétt. Ekki bara puntudúkkur.
Hvað með fjárhaginn? Hér á norðursvæðinu eru allir fjölmiðlarnir á hausnum nema RÚV. Og Rúv er líka á hausnum, en af því að RÚV getur endalaust seilst oní vasa skattborgara þá heldur RÚV velli.  Þetta er staðan. Afleit fyrir lýðræðið. Hvers konar fjórða vald er það sem bæði þarf að lifa í sífelldum ótta við vina- eða fjölskylduárekstra og er líka á hausnum?
Aftur að spurningunni: Hvers konar fjölmiðlun viljum við (í fullkomnum heimi) að þrífist hér á Akureyri og landinu öllu? Flest erum við sammála um að við þurfum fjölmiðla sem við treystum til að taka á spillingunni, hinum svokölluðu erfiðu málum. Höfum við nokkurt raunverulegt GAGN af fjölmiðlum sem ekki þora að leggja neitt undir, hafa ekki slíkir miðlar fyrst og fremst afþreyingargildi?
Ég hef starfað 17 ár í fréttum. Ég hóf störf í Reykjavík og vann þar sem blaðamaður fyrstu árin, flutti hingað norður til Akureyrar árið 1996 og hef síðan starfað sem fréttastjóri Dags-Tímans, verið vaktstjóri hjá DV, fréttamaður Ríkisútvarpsins á Norðurlandi í fjögur ár og nú síðustu 3 árin verið eini fastráðni fréttamaður 365 utan höfuðborgarsvæðisins. Þá hef ég samhliða því verið fréttamaður á N4 og þáttastjórnandi Föstudagsþáttarins og fleiri þátta. Þá má benda á að ég kenni eitt námskeið í Háskólanum á Akureyri hjá þriðja árs nemum þar.
Ég trúði því þegar ég flutti norður til Akureyrar að ég gæti viðhaft sömu vinnubrögð í þessum bæ og á höfuðborgarsvæðinu og enn fram á síðasta dag hef ég unnið eftir þeirri reglu að eiga enga vini í vinnunni.  Þetta hefur oft verið snúið. 
Eitt dæmi var þegar eiginkona fornvinar míns tók allt í einu upp á því að verða bæjarstjóri. Gott og vel: Ég óskaði henni til hamingju, mikil gleði. Svo tók hún til starfa og alltíeinu vissi hún ekkert hvaðan á hana stóð veðrið. Þá hafði gamli fjölskylduvinurinn breyst í einhvers konar tilfinningalaust árásartól sem hamraði á bæjarstjóranum í flestum viðkvæmum málum og lét eins og að það væri enginn vinskapur. Þetta hafði eðlilega ekki góð áhrif á fjölskyldutengslin en við náðum að setjast niður eitt kvöldið og skilgreina okkur sem ekki vini og félaga frá 9-5 heldur blaðamann og bæjarstjóra. Á kvöldin og um helgar var hins vegar handsalað að við yrðum áfram vinir.  Ekki einfalt líf en hefur blessast sæmilega.
Svipaður vandi var gagnvart fyrrverandi bæjarstjóra. Ég fékk hann til að taka á móti fyrsta eintakinu þegar ég gaf út skáldsögu fyrir nokkrum árum og fór þá vel á með okkur. En aðeins nokkrum vikum síðar skúbbaði ég viðkvæmri frétt um umdeild biðlaun sem þessi sami bæjarstjóri hafði ákveðið að taka sér. Það þýddi stríð sem varði mánuðum saman. Hefur ekki enn gróið um heilt síðan.
Mér finnst að Akureyrar-samfélagið eigi að vera stærra en svo að hér séu ástunduð annars flokks vinnubrögð í blaðamennsku, jafnvel þótt fámennið geri fólki stundum erfitt fyrir. Blaðamenn eiga ekki að vera ferðamálafulltrúar eða vinir valdhafanna. Eitt af því sem hefur valdið mér heilabrotum er andrúmsloft blaðamannafunda, hér í bæ, til dæmis þegar bærinn kynnir fjármálalegar ákvarðanir sem í eðli sínu hljóta alltaf að vera umdeildar, allt orkar tvímælis þá gjört er. Ég hef setið blaðamannafundi þar sem það hefur ekki bara verið illa séð af hálfu valdsins að spyrja ágengra spurninga, vera neikvæður eins og það er stundum kallað, heldur hafa kollegar hins gagnarýna spyrils ekki sýnt neinn stuðning heldur snúist á sveif með valdhafanum. Skilaboðin hafa verið þau að menn vilji ekki hér að vatnið sé gárað í hinu bjarta norðri. Ég tel hins vegar að bærinn eigi að hugsa stærra en heimóttarlegt þorp og sé nógu stór til að bera ágenga og faglega blaðamennsku.
Nú eru krepputímar og hefur aldrei verið mikilvægara að veita bæjarstjórn aðhald.  En hafa fjölmiðlar hér brýnt klærnar á viðsjárverðum tímum? Því miður ekki? Þeir standa sig verr en fyrir kreppu ef eitthvað er.
Tökum staðarblaðið. Þar virðist það algjörlega hafa farið fram hjá ritstjórn staðarblaðsins að 1700 Norðlendingar eru nú í dauðateygjunum, á atvinnuleyssiskrá. Eigendur þess hafa sagt í samtölum við mig að þeir telji það ekki hlutverk blaðsins að færa fólkinu neikvæðan tón, mikilvægara sé að tala fólk upp! Það er hreint ótrúlegur misskilningur ef menn halda það raunverulega að það sé fjölmiðla að tala upp eitt eða annað. Þeir eiga bara að segja frá hlutunum eins og þeir eru.
Hvað með Ríkisútvarpið hér á Akureyri? Það stendur sig kannski sæmilega svo langt sem það nær en hve oft sjáum við fréttamenn RÚVAK leggja starf sitt í hættu í baráttu sinni við kerfið, spillinguna. Ég leyfi mér að segja aldrei. Kannski flækir það málið að fréttamenn verða þurfa stundum að hafa tvö andlit, sinna ekki bara fréttum heldur eru þeir líka settir í froðusnakk við fólk sem jafnvel er bara að selja eitthvað og þá á allt að ganga út á eitthvert Hemma-Gunn andrúmsloft.  Fréttamaður ætti í fullkomnum heimi hins vegar aðeins að vera í fréttum en þá komum við aftur að fámenninu hér á landi og kannski atgervisfæðinni. Það hlýtur að vera einsdæmi að harðasti yfirheyrsluspyrill landsins, Sigmar Guðmundsson í Kastljósinu, þurfi að drýgja tekjur sína með bröndurum í Útsvarinu, auðvitað gengur það ekki að fréttamenn séu bæði hermenn og hórur.
Um aðra miðla hér á Akureyri ber allt að sama brunni. Það má margt gott um starfsfólkið segja en yfirleitt er ekki von á hörðum ágengum upplýsandi lýðræðislega nauðsynlegum fréttum. Hinu jákvæða eru alla jafna gerð góð skil og það er mikilvægt en hið neikvæða – erfiðu málin,  þau daga uppi. 
Hvernig eru horfurnar? Eru líkur á að blaðamennska verði ágengari hér næstu mánuðum? Því miður ekki. Þvert á móti. Í uppsagnarholskeflu síðustu mánaða hefur aðallega ein týpa fréttamanna lifað af. Það er týpan sem ég kalla hina tannlausu blaðamenn, þá sem alltaf eru vinir allra, sigla lygnan sjó, þora aldrei. Sjálfstæðir blaðamenn sem hafa synt upp árnar eins og hugrakkir laxar, blaðamenn sem hafa gert sér grein fyrir mikilvægi þess að hjóla í valdið alla daga ársins hafa velflestir fengið uppsagnarbréf á síðustu vikum. Það er verið að skrúfa niður í fólkinu sem horft hefur á umhverfi sitt með sömu augum og Joseph Pullitzer.
Góðir fundarmenn!
Nú verða menn að gera það upp við sig hvort við ætlum að sætta okkur við orðinn hlut eða blása til sóknar, snúa bökum saman og stofna miðla sem vonandi geta orðið stærri og sterkari en sértækir hagsmunir valdakerfanna í umhverfinu. Velti menn því fyrir sér hvers vegna staðarblaðið hérna er svo bitlaust gagnvart bæjarpólitíkinni má benda á að blaðið er í þeirri stöðu að auglýsingar frá Akureyrarbæ geta skipt sköpum um hvort blaðið lifir eða deyr. Blaðið er of veikburða. Þar liggur vandinn.
Allt sem gerst hefur á Akureyri hefur einnig gerst á landsvísu, bara í stækkaðri mynd. Fjölmiðlar stóðu sig afleitlega í aðdraganda bankahrunsins og þeir standa sig enn afleitlega nú í kreppunni þegar mikið ríður á að þeir spýti í lófana. Hugarfar blaðamanna er bjagað,  almenningur er illu vanur. Ætlum við að láta svo verða áfram eða segja hingað og ekki lengra? Eigum við að vinna að stofnun stórveldis. Sem ætti enga vini. Ykkar er svarið.
Björn Þorláksson
(Flutt á borgarafundi um fjölmiðla á Akureyri 010309